top of page
"Wykorzenieni/Ukorzenieni"
- 80. rocznica Zagłady Żydów z getta w Grybowie

[ENG – English below] 
 

Wykorzenieni/Ukorzenieni – to tytuł projektu, którego działaniami otoczyliśmy 80. rocznicę Zagłady w Grybowie - roku 1942 i nazistowskiej niemieckiej Aktion Reinhardt, w której zginęła 1/3 mieszkańców naszego miasteczka – tutejszych Żydów, którzy mieszkali tu i wrastali w tę ziemię od wielu pokoleń. Nawiązuje on do cyklu rysunków i rycin pod tytułem 'Uprooted' (ang. „Wykorzenione”/ ”Wykorzeniony”) artysty Eliego Dinera z Tel Awiwu, którego ojciec, Beniamin Gottlob, urodził się i wychował w Grybowie, i ocalał z Zagłady - jako jedyny z rodziny.


Uznaliśmy, że 80. rocznica jest właściwą okazją do przybliżenia współczesnym mieszkańcom Grybowa tematyki Zagłady z perspektywy Ocalałych grybowian i ich potomków. Po 77 latach od Zagłady, w roku 2019, upubliczniliśmy zbierane przez wiele lat, wcześniej stopniowo zapominane lub najczęściej zupełnie nieznane imiona ofiar - i utrwaliliśmy je w kamieniu, włączając się w projekt „Ludzie, nie liczby”; w kolejnych latach stworzyliśmy możliwość spotkania twarzy ofiar – rodziny Gottlobów oraz Mani i Ido Riegelhauptów – w postaci dwóch murali na ulicach Grybowa. Przez 12 lat publikowaliśmy i przybliżaliśmy historie jednostek i rodzin, przedmiotów i miejsc związanych ze zgładzoną, utraconą żydowską częścią mikrokosmosu naszego miasteczka, w zbiorach społecznych i narracjach „grybowskiej sagi”.

W 2022 roku zaprosiliśmy mieszkańców Grybowa i wszystkich odbiorców naszych działań do spotkania ze sztuką żydowskich grybowian – pierwszego, drugiego i trzeciego pokolenia Ocalałych. Było ich niewielu, w skali ponadtysięcznej przedwojennej społeczności to zaledwie garstka, która na dodatek rozproszyła się po bardzo wielu zakątkach świata. Dzięki obecnym możliwościom komunikacji i więlojęzyczności odbudowaliśmy w ciągu dekady relacje - na odległość, przez sieci społecznościowe, jak również od czasu do czasu spotykając się z Ocalałymi i ich potomkami; dziś mamy kontakt z przeszło trzydziestoma rodzinami, co jest namiastką dawnej społeczności, lecz świadczy o triumfie życia nad zagładą.

 

Dziś, szczególnie w czasie, gdy dramat wojny znów rozgrywa się w Europie, temat wykorzenienia - oraz ukorzeniania i odbudowy - stał się niesamowicie aktualny, przeżywany i przepracowywany każdego dnia przez nas samych lub osoby w naszym otoczeniu.

Wykorzenienie możemy rozumieć jako zbiór uczuć lub jako bardziej długotrwały stan - kondycję ludzkiego umysłu lub duszy - towarzyszący utracie lub pozbawieniu – domu, ojczyzny, ziemi; bliskich, rodziny; historii, tradycji, wiary, kultury; bezpieczeństwa, więzi społecznych, towarzystwa; akceptacji, zrozumienia. Jest to problem uniwersalny, dotykający z jednej strony transcendencji, z innej - samej istoty kondycji ludzkiej. Tak rozumiane wykorzenienie może być „miejscem”, w którym spotykają się ludzie o bardzo różnych doświadczeniach, „życiowych bagażach”, niezależnie od wyznawanej wiary lub jej braku, języka, grupy społecznej, którzy na różnych etapach życia przeżywali stan lub odczuwają uczucie wykorzenienia.
 

Myślimy tutaj nie tylko o Ocalałych z Zagłady i ich potomkach, którzy mierzyli i mierzą się z dziedziczoną traumą, ale o wszystkich ofiarach wojen, dziejowych kataklizmów, wysiedleń. Polacy, Ukraińcy, Żydzi, Bałtowie, mieszkańcy Europy Środkowej, Bałkanów – doświadczyli wielopokoleniowych okresów wykorzenienia ich kultur, języków i tradycji, ludobójczych prób wykorzenienia i unicestwienia samego ich jestestwa. Dziś, w 2022 roku, choć wciąż trudno ogarnąć to umysłem, na totalną skalę tragedii tej ponownie doświadcza naród ukraiński. Wykorzenienia przez wysiedlenie i przymusową asymilację doświadczali nasi sąsiedzi, beskidzcy Łemkowie, doświadczali i znów doświadczają krymscy Tatarzy, doświadczali Polacy w czasie zaborów, wojennych zsyłek, powojennych zmian granic i przymusowych migracji, doświadczają miliony uchodźców w Azji, Europie, Afryce i Ameryce Południowej.

Rodzajem wykorzenienia, na skalę jednostek, są również migracje, spowodowane kryzysem klimatycznym i kryzysami ekonomicznymi, wykorzenieniem jest długotrwała rozłąka z bliskimi i miejscem pochodzenia. Wreszcie wykorzenienia każdy z nas może doświadczyć wskutek straty bliskiej osoby, porzucenia, choroby. „Potencjał wykorzenienia” jest składową substancji człowieczeństwa, rodzajem uniwersalnego, podświadomego napięcia.

Wszystkie te rodzaje uczucia lub stanu wykorzenienia dotykają istoty człowieczeństwa i jako takie może ono być płaszczyzną do budowania empatii i zrozumienia dla Innego.
 

Takie jest przesłanie naszego projektu – by poprzez indywidualną interpretację sztuki, w połączeniu z osobistymi narracjami i przekazaniem rodzinnych historii – zbudować drogę do zrozumienia i empatię dla Wykorzenionych; w wymiarze lokalnym – dla potomków Ocalałych z Zagłady, a także dla tysięcy dzisiejszych wojennych Ocalałych-uchodźców; w wymiarze uniwersalnym – do zrozumienia i empatii dla każdego Innego. Jak w wierszu Zbigniewa Herberta „Modlitwa Pana Cogito – Podróżnika”:
 

żebym rozumiał innych ludzi inne języki inne cierpienia

a nade wszystko żebym był pokorny to znaczy ten który pragnie źródła”.


Partnerem naszego projektu, z czego ogromnie się cieszymy, zostało Liceum Ogólnokształcące im. Artura Grottgera w Grybowie. W Liceum oraz w Parku Miejskim wystawimliśmy sztukę w formie reprodukcji dzieł żydowskich grybowian, wraz z biografiami artystów i historiami ich rodzin oraz całej społeczności żydowskiej Grybowa. Wystawę wzbogaciły również archiwalne, publikowane po raz pierwszy fotografie z albumów oraz rodzinne pamiątki rodzin sportretowanych w ubiegłych latach na grybowskich muralach „Cichego Memoriału” Arkadiusza Andrejkowa – Gottlobów, Kapnerów i Riegelhauptów.

Wśród Ocalałych byli urodzeni w Grybowie artyści – Mendel Lipczer, z ul. Różanej (Kilińskiego), oraz Jakub Scherman, z ul. Kościuszki. Prócz dzieł malarza i rysownika Eliego Dinera, wystawiliśmy również komiksy o tematyce Zagłady autorstwa rysowniczki ze Stanów Zjednoczonych, wnuczki Mendla Lipczera – Leeli Corman.

2022_04_27_logo_pol (1).png
39502566_1635076583265712_953817876010106880_n (1).jpg
m192-wykorzenieni-zydzi-3W8A4808.jpg